Αν μια νύχτα της Πρωτοχρονιάς ένας αναγνώστης…

December 31, 2008

Ένα post ακόμα για τις γιορτές, για (και με αφορμή) τα Χριστουγεννιάτικα αναγνώσματα, αλλά και τις νέες ιστορίες που το συμβολικό ορόσημο μίας ακόμη Πρωτοχρονιάς υπόσχεται να γεννήσει – και το Archival Circus θα αποπειραθεί να αφηγηθεί.

Αν μια νύχτα του χειμώνα �νας ταξιδιώτης...

Ένα μυθιστόρημα φτιαγμένο από πολλά άλλα μυθιστορήματα – κανένα εκ των οποίων δεν φτάνει στο τέλος του – εκτός ίσως από αυτό που διαβάζει ο αναγνώστης που κρατά το βιβλίο στα χέρια του. Ακόμα κι εκείνο, όμως, δεν είναι το ίδιο με το οποίο ξεκίνησε. Ωστόσο, αυτό δεν φαίνεται να έχει και τόση σημασία τελικά. Ο αναγνώστης διαβάζει για την χαρά της ανάγνωσης της χαράς της αφήγησης του συγγραφέα. Μια γενιά συγγραφέων αργότερα, ο Michel Houellebecq θα νοσταλγήσει μία ζωή αφιερωμένη στην ανάγνωση, προτιμώντας την μάλιστα από μία ζωή αφιερωμένη στην συγγραφή (“όταν γράφεις, δεν ζεις”), ισχυριζόμενος πως το γράψιμο και η αφήγηση δεν αποτελούν παρά μία ελάχιστη παρηγοριά για όσους δεν ζουν.

Ένα μυθιστόρημα φτιαγμένο από πολλά άλλα μυθιστορήματα, ακριβώς επειδή υπάρχουν πολλοί τρόποι να διαβάσεις.

Να διαβάσεις με το μάτι άγρυπνο για να διορθώσεις τυπογραφικά δοκίμια που πρόκειται σύντομα να τυπωθούν και εκεί να έρθεις αντιμέτωπος με την διαρκώς ημιτελή φύση του κειμένου, την στιγμή που τα πάντα ακόμη παίζονται – μία αίσθηση πολύ μακρινή από την οριστική και τελική μορφή του κειμένου ενός τυπωμένου βιβλίου, αλλά και πολύ διαφορετική της συνηθισμένης χαράς που συχνά σκεφτόμαστε πως συνοδεύει την ανάγνωση.

Να διαβάσεις στατιστικά, αναθέτοντας σε μία μηχανή αναζήτησης να καταγράψει την συχνότητα με την οποία εμφανίζεται η κάθε λέξη στο κείμενο και με βάση τις συχνότερες να αντιληφθείς τον χαρακτήρα ενός βιβλίου που δεν έχεις ποτέ πραγματικά διαβάσει. Να προχωρήσεις την αναζήτηση αυτή ένα βήμα παραπάνω και να αρχίσεις να βλέπεις τον ρυθμό με τον οποίο συχνά επαναλαμβανόμενες λέξεις του κειμένου συνδέονται με άλλες και, βασιζόμενος σε αυτά τα στοιχεία, να αντιληφθείς τον τρόπο με τον οποίο συγκροτεί τις βασικές του έννοιες ο συγγραφέας – φτάνοντας σχεδόν να ανιχνεύσεις και τις υπόρρητες παραδοχές του για αυτές.

Να διαβάσεις αναζητώντας τελικά ένα κομμάτι από τον εαυτό σου, μία σκέψη που ήδη έχεις κάνει, διατυπωμένη λίγο διαφορετικά. Ο Andrew Crumey φαίνεται επίσης να υποστηρίζει μία τέτοια προσέγγιση, ισχυριζόμενος πως ο συγγραφέας γράφει για έναν ιδανικό αναγνώστη, ο οποίος παρατηρεί και συλλαμβάνει ακόμα και τους λεπτότερους χειρισμούς της πένας του συγγραφέα, τις παραμικρές του νύξεις και παραπομπές. Από την μεριά του, ο αναγνώστης αναπτύσσει μία ιδιαίτερη σχέση με το βιβλίο, όταν νιώθει πως αυτό έχει γραφτεί για εκείνον προσωπικά.

Όλες οι παραπάνω, όμως, μορφές ανάγνωσης συναντώνται σε ένα κοινό παρονομαστή: με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ο αναγνώστης ξεκινά αναμένοντας κάτι από το βιβλίο. O Calvino θα υποστηρίξει αντίθετα ότι ο ιδανικός του αναγνώστης δεν αναμένει τίποτα από το βιβλίο, “ξεγυμνώνεται” από κάθε του προκατάληψη, διαβάζει μένοντας διαρκώς ανοιχτός, και μόνο τότε καταφέρνει να βρει στο βιβλίο αυτό που ούτε και ο ίδιος του ο συγγραφέας ήξερε ότι υπάρχει. Πολλά χρόνια νωρίτερα, ο Goethe – χαρακτηρίζοντας εαυτόν τον χειρότερο ερμηνευτή του έργου του – είχε αναγνωρίσει τούτη την αυτονομία του έργου από τον δημιουργό και την δύναμη του “ανοιχτού” αναγνώστη. Ο Calvino προχωρά ένα βήμα παραπάνω, προτείνοντας το σχήμα αναγνώστης-αναγνώστρια-συγγραφέας, ένα ιδιότυπο τρίγωνο με κέντρο βάρους το βιβλίο, που αποτελεί ταυτόχρονα το σημείο και αφορμή των σχέσεων επικοινωνίας που αναπτύσσονται μεταξύ των 3 πόλων, αλλά και το σημείο φυγής του ορίζοντα τους, απ’ όπου τα πάντα (σχεδόν) μπορούν να εξακτινωθούν.

Ένα μυθιστόρημα φτιαγμένο από πολλά άλλα μυθιστορήματα ή μάλλον ένα μυθιστόρημα γεμάτο ιδέες για πολλά άλλα μυθιστορήματα. Ακριβώς επειδή όλα τους μένουν ανοιχτά, δίνοντας το έναυσμα για μία κατά το δοκούν συνέχιση της ιστορίας – μία θεοποίηση της δυναμικής των πρώτων σελίδων του κάθε μυθιστορήματος, μία δυναμική που συχνότατα η συνέχεια του μυθιστορήματος φτάνει να προδίδει. Αλλιώς, μία συλλογή μυθιστορημάτων που δεν γράφτηκαν ποτέ. Κάτι σαν την μεγαλύτερη βιβλίοθηκη που δεν υπήρξε ποτέ, αυτήν του Sandman, όπως τον οραματίστηκε ο Neil Gaiman τη δεκαετία του ’90.

The Sandman library

Η αρχή του κάθε μυθιστορήματος που περιέχεται στο βιβλίο σταματά ακριβώς εκεί που μάλλον θα ήθελες να γυρίσεις την σελίδα για να διαβάσεις την συνέχεια. Κάτι τέτοιο συμβούλευε και ο παλιός Δεκάλογος των Κόμικς που μοίραζε η Western Publishing την δεκαετία του ’60 στους σεναριογράφους-σχεδιαστές της. Μία από τις εντολές-συμβουλές για μία επιτυχημένη κομικσική αφήγηση αφορούσε την ύπαρξη μιας κάποιου είδους κλιμάκωσης της έντασης ή της δράσης στο τέλος της σελίδας, ώστε ο αναγνώστης να θέλει πραγματικά (ιδανικά, ανυπόμονα) να την γυρίσει για να δει την συνέχεια. Η τεχνική αυτή καλά κρατεί ακόμη και σήμερα. Ο Dan Brown γράφει κατά κανόνα ακριβώς με αυτό τον τρόπο, επιφυλάσσοντας το σημείο κορύφωσης του ενδιαφέροντος για το τέλος του κάθε -κατά κανόνα σύντομου- κεφαλαίου του και δημιουργώντας τεχνητές εντάσεις στον ρου της ανάγνωσης των best-selling μυθιστορημάτων του.  Αυτό που σήμερα ονομάζεται ευρέως cliffhanger.

Η αρχή μιας ιστορίας δεν είναι τελικά τίποτα παραπάνω από την αρχική ιδέα για μία ιστορία – μία αρχική ιδέα που στην στιγμή της ωμής, ακατέργαστής της μορφής κρύβει και την μέγιστη δυναμική της. Η φιγούρα του διψασμένου για έμπνευση συγγραφέα Richard Madoc από το έπος του Sandman του Neil Gaiman, έρχεται αμέσως στο μυαλό. O Richard κρατά φυλακισμένη την Μούσα Καλλιόπη στην σοφίτα του. Κάθε βράδυ την βιάζει, αναζητώντας έμπνευση για να γράψει ακόμη ένα βιβλίο. O Μορφέας σώζει την Καλλιόπη, δίνοντας στον Richard εκείνο ακριβώς που ζήτησε στον μέγιστο βαθμό. Αστείρευτη έμπνευση, ατέλειωτες ιδέες για ιστορίες που δεν προλαβαίνει καν να σημειώσει, πόσω μάλλον να γράψει – κι αυτό είναι ένα βάρος που ο Richard δεν θα αντέξει για πολύ.

endless inspiration

Οι σύντομες καταχωρήσεις αυτού του blog δεν είναι παρά αρχές ιστοριών, αρχικών ιδεών που αφηγούμαστε μέχρι το σημείο που ο αναγνώστης θα ήθελε να γυρίσει σελίδα για να κρυφοκοιτάξει την συνέχεια. Ιστοριών και άρα ιδεών που συναντιούνται στα μάτια τριών συγγραφέων και ταυτόχρονα αναγνωστών του και από εκεί εξακτινώνονται, συγκλίνουν ή χάνονται, ενώ μερικές φορές φτάνουν να “γεννήσουν” και την επόμενη καταχώρηση. Η αρχειοθέτησή τους εδώ είναι κι αυτή τμήμα της συγγραφικής τους συνθήκης και του σκοπού που επιτελούν ως κείμενα μας. Ο τρόπος που διαβάζουμε και διαβαζόμαστε επηρεάζει και τον τρόπο που γράφουμε και επικοινωνούμε.

Καλή χρονιά σε όλους!

l' archiviste

Advertisements

One Response to “Αν μια νύχτα της Πρωτοχρονιάς ένας αναγνώστης…”

  1. Michael Says:

    Καλή χρονιά και πάντα τέτοια post!


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: