Αναπαριστώντας το αδύνατο σε ένα Σπίτι από Φύλλα

January 11, 2009

Στον πυρήνα του βιβλίου Σπίτι από Φύλλα (House of Leaves, 2000) του Mark Z. Danielewski, βρίσκεται ένας χώρος που φαίνεται αδύνατο να έχει υπάρξει και ο οποίος εμφανίζεται αρχικά με την μορφή μίας μετρικής ανωμαλίας του σπιτιού του Γουίλ Νάβιντσον. Παραδόξως, η εσωτερική διάσταση αυτού του σπιτιού υπερβαίνει την εξωτερική του κατά ένα τέταρτο της ίντσας. Καθώς τυγχάνει να έχει τιμηθεί με το βραβείο Πούλιτζερ για τις εξαιρετικές του επιδόσεις στην τέχνη της φωτογραφίας, ο Γουίλ σύντομα εκμεταλλεύεται τις εξαιρετικές του τεχνικές ικανότητες για να παράγει ένα ντοκυμαντέρ, Το Αρχείο Νάβιντσον. Εκεί συγκεντρώνει ένα σύνολο από  βίντεο-καταγραφές κάθε του απόπειρας να εξηγήσει, να εξερευνήσει και να αναπαραστήσει επακριβώς τον αδύνατο χώρο που φαίνεται να γεννιέται από αυτήν την μετρική ανωμαλία για να αποκαλύψει τελικά έναν αχανή και συνεχώς μεταλλασσόμενο λαβύρινθο εντός των τειχών του ίδιου του του σπιτιού. Λίγα χρόνια αργότερα, ένας τυφλός γέρος, ο Ζαμπανό, αφιερώνει όλο του τον χρόνο και την ενέργεια προκειμένου να μελετήσει την ταινία σε επίπεδο διατριβής. Πεθαίνει, όμως, πριν προλάβει να την επεξεργαστεί σε μορφή κατάλληλη για δημοσίευση. Οι διασκορπισμένες σημειώσεις και τα ανακατεμένα χειρόγραφα του Ζαμπανό φτάνουν τελικά στα χέρια του 25-χρονου Τζώννυ Τρούαντ που δουλεύει σε ένα μαγαζί για τατουάζ και αποφασίζει να τα επιμεληθεί προκειμένου να προχωρήσει στην έκδοσή τους. Καθώς, όμως, δουλεύει πάνω σε αυτά τα χειρόγραφα, προσθέτει και την δική του στρώση σχολιασμού (καθώς επίσης και φαινομενικά άσχετα σχόλια ή αυτοβιογραφικές αφηγήσεις) στο αρχικό κείμενο. Έτσι, το βιβλίο που τελικά κρατά ο αναγνώστης στα χέρια του φαίνεται να είναι ο καρπός της δουλειάς του Τζώννυ. Ακόμα κι εδώ, όμως, εμφανίζεται ακόμη μία διαδικασία «post-production». Κάποιοι μυστηριώδεις επιμελητές αυτής της έκδοσης προσθέτουν πολυσέλιδα παραρτήματα που περιλαμβάνουν διάφορες μαρτυρίες ή αναπαραστάσεις του χώρου του λαβύρινθου, στο τέλος του βιβλίου, καθώς επίσης και περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το παρελθόν του Τζώννυ Τρούαντ (κυρίως μέσω μίας συλλογής των επιστολών που η μητέρα του, Πελαφίνα, έστελνε στο γιο της μέσα από την ψυχιατρική κλινική Whalestoe την τελευταία δεκαετία).

house of leaves cover

Ολόκληρο το βιβλίο μπορεί, λοιπόν, να θεωρηθεί μία κειμενική καταγραφή των επάλληλων εγχειρημάτων αναπαράστασης ενός χώρου ο οποίος αναμφισβήτητα υπάρχει κι όμως – από την ίδια του την φύση – καθίσταται μη-αναπαραστήσιμος. Πρόκειται για μία άβυσσο που δε σταματά να μεταμορφώνεται και να μεταλλάσσεται, αναγκάζοντας όχι μόνο τις τυπωμένες λέξεις, αλλά ακόμη και τις γλώσσες του κινηματογράφου και της αρχιτεκτονικής να έλθουν αντιμέτωπες με τα ίδια τους τα όρια. Ακόμα και το θεωρητικό, ψευδο-ακαδημαϊκό εγχείρημα του Ζαμπανό καταδεικνύει τελικά την ανεπάρκεια οποιουδήποτε ανεξάρτητου θεωρητικού μοντέλου – από την «σκληροπυρηνική» επιστήμη μέχρι την ψυχολογία, την φιλοσοφία και τις αρχιτεκτονικές θεωρίες – στην απέλπιδα προσπάθεια να συγκροτηθεί μία πλήρης και ακριβής εξήγηση του σπιτιού και των συμβάντων που λαμβάνουν χώρα εντός του. Κι όμως, είναι ακριβώς αυτή η εμμονή στην χρήση αυτών των γλωσσών (δηλ. αυτών που στην συγκεκριμένη στιγμή είναι οι τρέχουσες και μοναδικές διαθέσιμες) προκειμένου να συγκροτηθεί η ακριβής περιγραφή, καταγραφή ή αναπαράσταση αυτού του χώρου που τελικά αναγκάζει τις ίδιες τις γλώσσες να δημιουργήσουν – σχεδόν αντανακλαστικά – σημεία συνάντησης ή ακόμα και να συγκλίνουν – σχεδόν προσαρμοστικά.

house of leaves labyrinthine pages

Εξίσου σημαντικό είναι και το γεγονός πως κάθε αφηγητής όχι μόνο επανα-πλαισιώνει αυτόν που προηγήθηκε, αλλά ταυτόχρονα αμφισβητεί και την αξιοπιστία του. Η Katherine Hayles (2002) παρατηρεί εύστοχα πως είναι ακριβώς οι διαδικασίες «επανα-μεσολάβησης» (remediation, εννοώντας επανερμηνείες και σχολιασμούς του ήδη υπάρχοντος υλικού) που προσδίδουν πολυπλοκότητα σε καθεμιά από τις πρωτογενείς στιγμές. Ακόμα και οι σχέσεις μεταξύ των χαρακτήρων φαίνεται να διαμορφώνονται σύμφωνα προς τα ποικίλα επίπεδα επανα-μεσολάβησης. Στο τέλος, όχι μόνο οι πρωτογενείς στιγμές, αλλά διαδοχικά και οι πρωτότυποι χώροι, η πρωτότυπη ταινία, ακόμα και οι πρωτογενείς χαρακτήρες δεν είναι πλέον διαθέσιμοι ή προσβάσιμοι από τον αναγνώστη, ο οποίος μένει με το ίδιο το βιβλίο ως την μοναδική πολλαπλώς επανα-μεσολαβημένη μαρτυρία του χώρου και των γεγονότων που έλαβαν χώρα εκεί. Έτσι, αυτός ο λαβυρινθώδης πραγματικός χώρος καθίσταται προσβάσιμος μόνο μέσω του λαβύρινθου των επανα-μεσολαβημένων καταγραφών του – από τις πρωτογενείς βίντεο-καταγραφές του Νάβιντσον, στην ταινία Αρχείο Νάβιντσον, μονταρισμένη και σκηνοθετημένη από τον ίδιο τον Νάβιντσον, έπειτα στη διατριβή του Ζαμπανό σχετικά με την ταινία, ύστερα στην επανένωση και τον σχολιασμό των σημειώσεων του γερο-τυφλού από τον Τζώννυ Τρούαντ και κλείνοντας με την τελική επεξεργασία τους από τους επιμελητές.

inside pages

Κάθε αφηγηματική στρώση είναι στην ουσία μία ερμηνεία του υλικού, των καταγραφών και των εγγράφων που παρέχει ο προηγούμενος στη σειρά ερμηνευτής κάθε φορά· κάθε αφηγηματική στρώση είναι τελικά και μία περαιτέρω αποστασιοποίηση από το πραγματικό του χώρου. Δεν υπάρχει τρόπος να ξαναεπισκεφθεί κανείς τον χώρο (το σπίτι έχει καταρρεύσει) ή να επικοινωνήσει με τον Νάβιντσον (πιθανώς και να είναι ακόμη ζωντανός σε ένα εξωτικό νησί αγνώστων λοιπών στοιχείων με την γυναίκα του, Κάρεν) ή ακόμα και με τον Ζαμπανό, που παραμένει ο μόνος που έχει πραγματικά παρακολουθήσει την ταινία Αρχείο Νάβιντσον (ο Τζώννυ Τρούαντ μας ενημερώνει για τον θάνατο του Ζαμπανό στις πρώτες σελίδες του βιβλίου) ή με τον Τζώννυ Τρούαντ, ο οποίος όχι μόνο καταστρέφει τις σημειώσεις του Ζαμπανό, αλλά επίσης δεν αφήνει καμία πληροφορία σχετικά με το μέρος στο οποίο βρίσκεται ο ίδιος στο τέλος του βιβλίου (πιθανότατα έχοντας ήδη χάσει τα λογικά του ή περιπλανώμενος ακόμη στην Αμερική ως ένας σύγχρονος νομάδας). Έτσι, το πραγματικό αυτού του αδύνατου χώρου φτάνει τελικά στον αναγνώστη μόνο μέσω της κειμενικής του αναγωγής.

House of Leaves inner cover

Αν κανείς, λοιπόν, απέρριπτε αντιλήψεις που θα οδηγούσαν σε μία αντιπαράθεση πραγματικότητας-επινόησης στο Σπίτι από Φύλλα ένας αρχιτέκτων-αναγνώστης δύναται αντίθετα να φτάσει στο σημείο να θεωρήσει ότι αυτός ο αδύνατος χώρος υπήρξε πραγματικά (μία προσέγγιση που φαίνεται να ακολουθεί μία παραμορφωμένη αντήχηση της συμβουλής του H. D. Lawrence να «εμπιστευόμαστε την αφήγηση· όχι τον αφηγητή»). Ωστόσο, μπορεί κανείς να ανακτήσει την αίσθηση της εμπειρικής του βίωσης μόνο μέσω ενός συνόλου καταγραφών – σε διάφορα μέσα που φαίνεται κάθε φορά να εξαντλούν τα δικά τους όρια αναπαράστασης – που το βιβλίο έχει καταφέρει να συγκεντρώσει σε γραπτή μορφή. Το δε βιβλίο επιχειρεί διαρκώς με την σειρά του να υπερβεί και τα δικά του όρια μέσω τολμηρών τυπογραφικών παραμορφώσεων της κειμενικής μορφής. Αυτή η διαδικασία οδηγεί σε ένα είδος «αισθητικοποίησης» της σελίδας και την αντιμετώπιση του κειμένου ως εικόνα που ενεργοποιεί χωρικά σχήματα. Να σημειωθεί, όμως, ότι το γεγονός πως κάποιος είχε εμπειρία αυτού του χώρου λειτουργεί μόνο ως μαρτυρία – και όχι προϋπόθεση – για την ύπαρξή του. Φαίνεται σαν να περιγράφουμε μία αντιστροφή της Εσεριανής λογικής τώρα. Ενώ δηλαδή στους πίνακες του Escher, το πεδίο της αναπαράστασης γεννά αντικείμενα τα οποία είναι αδύνατο να υπάρξουν στην πραγματικότητα, στη δουλειά του Danielewski είναι η ίδια η πραγματικότητα που έχει γεννήσει ένα αντικείμενο το οποίο – αν και θεωρείται αδύνατο – αναμφισβήτητα υπάρχει, κι όμως είναι αδύνατον να αναπαρασταθεί.

house of leaves appendix


Στο Σπίτι από Φύλλα ο αναγνώστης δεν μπορεί ποτέ να εξέλθει από κάθε – επινοημένο ή πραγματικό – αφηγηματικό πλαίσιο. Το προνομιακό, εξωτερικό και απολύτως αντικειμενικό σημείο θέασης απλά δεν μπορεί να υπάρξει εδώ, καθώς μία τέτοια οπτική δεν είναι προσβάσιμη στην πράξη. Όχι συμπτωματικά, το κεφάλαιο που έχει υποστεί τις μεγαλύτερες απώλειες από τις σημειώσεις του Ζαμπανό είναι το XVI, το οποίο είχε την πρόθεση να τιτλοφορήσει «Επιστήμη» και περιείχε όλα τα «αντικειμενικά» και αναλυμένα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με τον χώρο. Σταθερά στοιχεία αυτού του χώρου – υπό την έννοια ότι όλοι φαίνεται να είχαν την εμπειρία της βίωσής τους – παραμένουν ο Αχανής Διάδρομος, η Μεγάλη Αίθουσα και η Σπειροειδής Κλίμακα, αν και το μέγεθός τους ή ακόμα και η διάταξή τους μπορεί να αλλάζει, ενώ άλλα τμήματα του λαβύρινθου ποτέ δε φαίνεται παράγουν ένα κοινό χωρικό σχηματισμό. Έτσι, καμία μοναδική αφήγηση δεν μπορεί να διεκδικήσει το κύρος της αυθεντίας ή της αυθεντικότητας. Αντίθετα, το μόνο που μπορεί να υπάρξει είναι μία εκτενέστατη ακολουθία ανταγωνιστικών ερμηνειών-επί-άλλων-ερμηνειών σε πολλαπλά επίπεδα, καμία από τις οποίες, όμως, δε γίνεται να ξεχωρίσει ως τελεσίδικη. Έτσι, η μόνη απόσταση που επιτρέπεται στον αναγνώστη έχει ειρωνική μορφή. Χαρακτηρίζεται από μία ριζική και διαρκή αμφισβήτηση του λεξιλογίου της τρέχουσας γλώσσας του και η κατανόηση ότι κανένα συγκεκριμένο λεξιλόγιο δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι βρίσκεται εγγύτερα στο πραγματικό απ’ ό,τι τα υπόλοιπα. Γι’ αυτό και κάθε τρέχον λεξιλόγιο αντιμετωπίζεται ως διαρκώς ανοιχτό· συμμετέχει συνεχώς σε μία διαδικασία αναζήτησης καινούριων «μεταφορών» οι οποίες – αφού πρώτα υιοθετηθούν ως κυριολεξίες – θα επεκτείνουν το πεδίο της γλώσσας, εμπλουτίζοντάς την με νέες περιγραφές. Μία τέτοια προσέγγιση σημαίνει ότι κανείς δύναται μόνο να κατασκευάζει ερμηνείες επί του διαθέσιμου υλικού που του παρέχει το βιβλίο, όταν προσπαθεί να ανακτήσει την εμπειρία αυτού του χώρου. Πιθανότατα δε, τούτες είναι ερμηνείες τις οποίες κατά κάποιο τρόπο το βιβλίο ήδη αναμένει. Αυτό δε θα έπρεπε να λειτουργεί αποθαρρυντικά, όμως. Οι ερμηνείες κατασκευάζονται και αξιολογούνται με βάση την εσωτερική τους συνέπεια και τις αποβλεπτικότητές τους –και σίγουρα όχι μέσω κάποιου είδους προνομιούχου ή ακριβέστερης αντιστοιχίας τους με την πραγματικότητα. Το ίδιο το βιβλίο ενθαρρύνει ενεργά προς μία τέτοια προσέγγιση με τον Ζαμπανό να παρατηρεί πως αυτός ο χώρος «θα μπορούσε να αναπαριστά πολλά πράγματα, όμως ταυτόχρονα δεν είναι και τίποτα παραπάνω από τον εαυτό του, ένα σπίτι – αν και λίγο παράξενο σπίτι… Παρά τον όγκο, τη βαρύτητα, την μάζα του… τελικά καταλήγει στο τίποτα». Νόημα θα μπορούσε να αποκτήσει μόνο «αν το συνέδεες με την πολιτική, την επιστήμη ή την ψυχολογία. Με κάτι τέλος πάντων, ό,τιδήποτε κι αν ήταν αυτό».

house of leaves appendix


Advertisements

2 Responses to “Αναπαριστώντας το αδύνατο σε ένα Σπίτι από Φύλλα”

  1. Michael Vlasopoulos Says:

    Θέλω να το διαβάσω σα τρελός τώρα..
    Βρήκα και αυτό:

    http://improbableobject.com/hol/map.html


  2. Καλή προσπάθεια και έξυπνη ιδέα, αν και δεν συμφωνώ απόλυτα με το σχήμα που προτείνεται εκεί, γιατί νομίζω ότι έχει χάσει το παιχνίδι της συνέπειας. Λεπτομέρειες από κοντά αύριο (μαζί με άλλα πολλά και ενδιαφέροντα, πιστεύω).


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: