Όταν τα κόμικς συνάντησαν την φιλοσοφία

April 25, 2009

Η κυκλοφορία του Logicomix αποτέλεσε αναμφισβήτητα ένα από τα σημαντικότερα νέα για την ελληνική σκηνή των κόμικς την χρονιά που μας πέρασε. Η ίδια του η έκδοση – ολοκληρωμένου και κατευθείαν στην μορφή του graphic novel των 350 σελιδών – σηματοδοτεί μία τομή για τα ελληνικά δεδομένα, τόσο λόγω μεγέθους όσο και λόγω της ιδιαίτερης θεματολογίας του συγκεκριμένου κόμικ. Το εκδοτικό ρίσκο φαίνεται ότι απέδωσε, καθώς το Logicomix παραμένει σταθερά στις λίστες με τα ευπώλητα επτά ολόκληρους μήνες μετά την κυκλοφορία του. Αυτή η εξέλιξη θα μπορούσε ίσως να ενθαρρύνει και νέους καλλιτέχνες να δοκιμάζουν την τύχη τους σε παρόμοιους δημιουργικούς δρόμους και να τολμούν να χτυπούν τις πόρτες των εκδοτών, χωρίς να προεξοφλούν το ενδεχόμενο της έκδοσής του πονήματός τους ως ευσεβή, αλλά μάταιο πόθο. Ακόμη και μόνο από μία τέτοια σκοπιά, λοιπόν, το Logicomix διαμορφώνει νέα δεδομένα για την ελληνική σκηνή των κόμικς.
Logicomix cover

Απόστολος Δοξιάδης, Ηλίας Παπαδημητρίου, Αλέκος Παπαδάτος, Annie di Donna, Logicomix, Ίκαρος 2008

Η επιτυχία δεν είναι κάτι που έρχεται τυχαία, βεβαίως. Το Logicomix είναι το αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς, συνολικής διάρκειας έξι χρόνων, των σεναριογράφων Απόστολου Δοξιάδη και Ηλία Χ. Παπαδημητρίου και των καλλιτεχνών Αλέκου Παπαδάτου και Annie di Donna. Το εξαιρετικά επιμελημένο τελικό αποτέλεσμα περιλαμβάνει εν είδει παραρτήματος σύντομα βιογραφικά σημειώματα των βασικών πρωταγωνιστών της ιστορίας, ένα λεξικό των φιλοσοφικών όρων καίριας σημασίας, καθώς και ενδεικτική βιβλιογραφία για τους αναγνώστες που θα θελήσουν να εμβαθύνουν στην συναρπαστική περιπέτεια της αναζήτησης των θεμελίων της λογικής. Φαίνεται, λοιπόν, ότι το Logicomix καλύπτει πλήρως τις ανάγκες για τις οποίες δημιουργήθηκε.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Απόστολος Δοξιάδης επιχειρεί μία μορφή «εκλαϊκευμένης» φιλοσοφίας ή επιστήμης μέσα από το έργο του. Το πολύκροτο μυθιστόρημά του, Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ (Καστανιώτης, 1993, επανέκδοση 2001), αλλά και το θεατρικό του έργο, Η δέκατη έβδομη νύχτα (ανέβηκε σε σκηνοθεσία Αντώνη Καφετζόπουλου σε Αθηναϊκή θεατρική αίθουσα την περίοδο 2006-2007. Το σενάριο του έργου περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Απόστολου Δοξιάδη, Από την παράνοια στους αλγόριθμους – Η Δέκατη Έβδομη Νύχτα και άλλες διαδρομές, Ίκαρος 2006), ασχολούνται σε γενικές γραμμές με την ίδια θεματολογία και μοιράζονται τους ίδιους πρωταγωνιστές με το Logicomix. Συνιστούν έτσι μία άτυπη τριλογία που φωτίζει διαφορετικές κάθε φορά πλευρές της ίδιας γενικότερης ιστορίας. Προφανώς, η περιπέτεια της αναζήτησης των θεμελίων της λογικής και η θεαματική απόδειξη του θεωρήματος της μη πληρότητας από τον Κουρτ Γκέντελ είναι ιστορίες που έχουν σαγηνεύσει τον μαθηματικό-συγγραφέα και συγκροτούν τις βασικές αφηγηματικές εμμονές του. Έτσι, ενώ για τον λογοτεχνικό αναγνώστη η πένα του Δοξιάδη φαίνεται να στερείται τις πιο συνήθεις εκφραστικές αρετές, αντισταθμίζει την έλλειψή της αυτή μέσα από σενάρια που καταφέρνουν να κρατούν το ενδιαφέρον για την εξέλιξη της πλοκής τους και τους βασικούς τους ήρωες. Πώς ακριβώς, όμως, εκμεταλλεύεται τις ιδιαίτερες δυνατότητες της διαφορετικής φόρμας που κάθε φορά χρησιμοποιεί (μυθιστόρημα, θεατρικό έργο, κόμικς) για να αποδώσει με ενάργεια τις ιδέες αυτές;
Logicomix Hilbert

Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του κόμικ, μένουμε με την εντύπωση ότι η ιστορία της δημιουργίας της ιστορίας κόμικ που διαβάζουμε (που αναπτύσσεται ως αφήγηση μέσα στην βασική αφήγηση του Logicomix που περιστρέφεται κυρίως γύρω από τον Bertrand Russell) δεν εξυπηρετεί κανένα άλλο σκοπό, πλην του να καταφέρει να μας παρουσιάσει και την πιο αισιόδοξη οπτική του Παπαδημητρίου απέναντι στην κατάληξη αυτής της περιπέτειας της σκέψης: ο βασικός στόχος απόλυτης θεμελίωσης της λογικής μπορεί να απέτυχε, άνοιξε όμως νέους δρόμους στην ανάπτυξη της λογαριθμικής σκέψης και των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Δεν θα μπορούσε, όμως, αυτή η προοπτική να έχει ενταχθεί στην βασική ιστορία του Russell, αποκαλύπτοντας την άλλη της όψη; Η απάντηση εδώ φαίνεται να είναι μάλλον ότι ο Δοξιάδης έχει μία πολύ συγκεκριμένη άποψη για την εξέλιξη όλης αυτής της ιστορίας που τον έχει απασχολήσει ξανά και ξανά και δεν μπορεί παρά να την διηγηθεί όπως εκείνος θέλει. Μία εναλλακτική αφήγηση σαν αυτή που προτείνει ο Παπαδημητρίου θα απαιτούσε μάλλον εστίαση σε διαφορετικά σημεία της ιστορίας και πιθανώς την λεπτομερέστερη ανάπτυξη άλλων αφηγηματικών νημάτων, που γρήγορα θα ξεστράτιζαν από την δική του βασική ιδέα να αναδείξει μέσα από αυτή την ιστορία την ένταση του διπόλου λογικής-τρέλας. Έτσι, ο Δοξιάδης προτιμά να αφηγηθεί την βασική ιστορία με τον δικό του τρόπο αφήνοντας απλές νύξεις για μία διαφορετική οπτική μέσα από τις παρατηρήσεις του Παπαδημητρίου στα ιντερμέδια μίας αφήγησης-μέσα-στην-αφήγηση που διαφωτίζει σημεία της κεντρικής φιλοσοφικής συζήτησης και αμβλύνει τους ρυθμούς της.

Αν η μορφή του κόμικ προσφέρει κάτι σε μία αφήγηση τέτοιου είδους, αυτό είναι σίγουρα η πρόκληση του να εκφράσει κανείς τις αφηρημένες φιλοσοφικές ιδέες σε εύγλωττα σκίτσα, που δρουν συμπληρωματικά σε ένα αντιληπτικό σχήμα που συνδυάζει τον γραπτό λόγο και την εικόνα. Κι όμως, η ανάπτυξη των βασικών φιλοσοφικών επιχειρημάτων που πρωταγωνιστούν στις σελίδες του Lοgicomix επιμένουν να στηρίζονται αποκλειστικά στον γραπτό λόγο – είναι εξαιρετικά σπάνιες οι περιπτώσεις που συνδράμουν στην σαφήνειά τους και κάποια σκίτσα. Αν, όμως, έτσι έχουν τα πράγματα, γιατί ακριβώς να αφηγούμαστε αυτή την ιστορία σε μορφή κόμικς και όχι στην κλασική μυθιστορηματική φόρμα; Ελπίζω όχι μόνο επειδή στα ράφια των βιβλιοπωλείων υπάρχει ήδη αυτό το μυθιστόρημα και λέγεται ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ. Ακόμη δηλαδή κι αν ο Δοξιάδης επιχειρεί να μας πείσει ότι υπάρχει σοβαρός λόγος που τον ωθεί να χρησιμοποιήσει την γλώσσα των κόμικς ως την μόνη κατάλληλη για να αφηγηθεί την ιστορία των ανθρώπων που αναζήτησαν τα θεμέλια της λογικής (όχι μόνο στις αρχικές σελίδες του ίδιου του βιβλίου, αλλά και με κάθε ευκαιρία παρουσίασης του στο ευρύ κοινό, όπως λ.χ. εκείνη στο Μουσείο Μπενάκη τον περασμένο Οκτώβρη), τελικά δεν καταφεύγει ποτέ με έναν πιο ουσιαστικό τρόπο στις ιδιαίτερες δυνατότητες του μέσου που χρησιμοποιεί.
Logicomix Wittgenstein

Μπορούν, όμως, τα κόμικς να χρησιμοποιηθούν με τον τρόπο που μόλις υπαινιχθήκαμε; Ακόμη κι αν δεχθούμε την μάλλον ακραία θέση ότι οι αφηρημένες φιλοσοφικές ιδέες ανήκουν στο πεδίο του μη-αναπαραστήσιμου και άρα η πλήρης απόδοσή τους με την μορφή εικόνων καθίσταται πρακτικά αδύνατη, ίσως μπορούμε τουλάχιστον να τις προσεγγίσουμε μέσα από σκίτσα που κατορθώνουν να συμπυκνώνουν το νόημα τους και να μας τις παρουσιάζουν με έναν εύληπτο τρόπο – πάντα συμπληρωματικό και όχι με προθέσεις να αντικαταστήσει τον γραπτό λόγο, βέβαια. Εκεί ακριβώς δεν συγκεντρώνεται και η δύναμη του κόμικ ως μέσου του λόγου, άλλωστε;
Action Philosophers covers

Fred Van Lente, Ryan Dunlavey, Action Philosophers, Evil Twin Comics 2005-2007

Μία τέτοια προσέγγιση στο ερώτημα που εγείρει η συνάντηση της φιλοσοφίας με τα κόμικς αποτελεί η σειρά Action Philosophers των Fred Van Lente και Ryan Dunlavey (ολοκληρώθηκε σε 9 τεύχη που κυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ την περίοδο 2005-2007 και μπορεί κανείς να βρει σήμερα συγκεντρωμένα σε 3 τόμους). Από τις 90 περίπου σελίδες του καθενός από αυτούς, παρελαύνουν 37 συνολικά στοχαστές – από τον Πλάτωνα έως τον Derrida και από την Ayn Rand έως τον John Stuart Mill – σε σύντομες ιστορίες που επιχειρούν να παρουσιάσουν τις βασικότερες φιλοσοφικές τους θέσεις με εύληπτο και ευσύνοπτο τρόπο – που ταυτόχρονα δεν στερείται μίας χιουμοριστικής διάθεσης. Επιτρέποντας στους εαυτούς τους μεγαλύτερη δημιουργική ελευθερία σε σχέση με το πρωτογενές τους υλικό (που συνήθως τους παρέχεται από εισαγωγικά εγχειρίδια στο έργο σημαντικών στοχαστών), οι Van Lente και Dunlavey συγκροτούν αφηγήσεις που χρησιμοποιούν τον γραπτό λόγο και την ακολουθία των εικόνων σε μία σχέση παράλληλης έντασης, που εκφράζεται ποικιλοτρόπως προκειμένου να αναδείξει τον πλούτο μιας φιλοσοφικής θέσης- άλλοτε ως αμοιβαία συμπλήρωση, σχολιασμός, μεταφορά με σύγχρονους όρους ή και ειρωνική αντίθεση. Ακόμη και η ίδια η μορφή που επιλέγουν να δώσουν στην φιγούρα του στοχαστή που κάθε φορά παρουσιάζουν ή ακόμα και το πλαίσιο της ίδιας της αφήγησής τους αποτελεί συχνά ένα εύστοχο σχόλιο που αναφέρεται στις γενικότερες θέσεις του.
Action Philosopher Derrida

Logicomix και Action Philosophers, λοιπόν, αποτελούν τα αρτιότερα δείγματα μίας σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής που επιχειρεί να φέρει σε επαφή τους χώρους των κόμικς και της φιλοσοφίας: μίας επαφής που ενέχει δυνατότητες ανοίγματος και των δύο χώρων σε ένα διαφορετικό κοινό. Το Logicomix είναι η μυθιστορηματική αφήγηση των 300 σελίδων που επιχειρεί να αποδώσει το εγχείρημα της απόλυτης θεμελίωσης της λογικής και συνίσταται ανεπιφύλακτα στους λάτρεις των μεγάλων περιπετειών –εν προκειμένω, εκείνης της εξέλιξης της σκέψης και των ανθρώπινων φορέων της του πρώτου μισού του 20ου αιώνα- που ίσως επιθυμήσουν να διερευνήσουν περαιτέρω και τις διασυνδέσεις τους σε φιλοσοφικά ή άλλα αφηγηματικά νήματα που φτάνουν ως την εποχή μας. Ο πιο άτυπος και εισαγωγικός χαρακτήρας των Action Philosophers παρέχει την ευκαιρία για διασκεδαστικές δεκασέλιδες ματιές σε χαρακτηριστικά στιγμιότυπα της φιλοσοφικής σκέψης ανά τους αιώνες. Χωρίς να λησμονούν ούτε στιγμή ότι μιλούν την γλώσσα των κόμικς και όχι των βιβλίων και, συνεπώς, αναπτύσσοντας μία πολύ ιδιαίτερη θεώρηση, συγκροτούν πορτρέτα στοχαστών που συνθέτουν ένα πολύ πρωτότυπο και διασκεδαστικό πανόραμα της ιστορίας της φιλοσοφίας – ιδιαίτερα δε για όσους αγαπούν εξίσου και τα κόμικς.
Action Philosopher Berkeley

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: