Το Τεχνούργημα του Αστικού Χρόνου

May 8, 2010

Μπορούμε να φανταστούμε το μυθοπλαστικό κωδωνοκρούστη της Παναγίας των Παρισίων του Victor M. Hugo, να εξετάζει το πέρασμα της ημέρας μέσα από τις σκιές στη γεωμετρία του γοτθικού ναού και να σημαίνει ανάλογα τις καμπάνες, που με τη σειρά τους συγχρόνιζαν τις ημερήσιες δραστηριότητες της πόλης του Παρισιού. Σε αυτό το σύμπλεγμα κτιρίου-ανθρώπου, η κίνηση της γης σε σχέση με τον ήλιο, μεταφράζεται σε μια διαβάθμιση σκιών που διαβάζει ο νους και ακολούθως εκπέμπεται ως ηχητική πληροφορία στο εξωτερικό. Ο μητροπολιτικός ναός, με χειριστή τον Κουασιμόδο, συνιστούσε ένα κέντρο ελέγχου του αστικού χρόνου. Μέσα από την ιλιγγιώδη εξέλιξη των πόλεων, εμφανίστηκαν κατά καιρούς υλικές εφευρέσεις και νοητικά εργαλεία που «μηχάνευσαν» μια τέτοια έννοια του χρόνου, ώστε να καταστεί δυνατή η εξόρυξή του σα μετρήσιμο μέγεθος. Έτσι, μπορούμε να προσεγγίσουμε τον αστικό πολιτισμό σαν ένα εργαστήριο αποτύπωσης του χρόνου και ταυτόχρονα σαν ένα εργοστάσιο παραγωγής των μονάδων του. Όπως οι χαρτογραφήσεις της γης άνοιξαν τον δρόμο σε σχεδιασμούς του τόπου, οι αναπαραστάσεις του χρόνου οδήγησαν στη γέννηση ενός σιωπηλού προγράμματος χρήσης του χώρου -του ημερολογίου. Με αυτό το σύστημα ανά χείρας, μετριούνται ακόμη οι διαστάσεις της ανθρώπινης ζωής.
Η εποπτεία του χρόνου στους προϊστορικούς καιρούς συνδεόταν με την περιοδική εμφάνιση καιρικών φαινομένων, εναλλαγές γεωγραφικών στοιχείων, κύκλους ζωικών συμπεριφορών και κινήσεις αστρικών σωμάτων. Το έδαφος εξήγαγε την έννοια του «οργανικού χρόνου». Όλοι αυτοί οι ρυθμοί του περιβάλλοντος -γης και ουρανού- περισυλλέχτηκαν στα αρχέγονα «γεωγραφικά ημερολόγια». Η εμπειρική αίσθηση της φθοράς έφερνε πιο κοντά τους ανθρώπους με την έννοια ενός μη αναστρέψιμου μηχανισμού, ενώ οι προγονικές γραμμές αναπαραστάθηκαν σε σειρές φυλαχτών και διαστρωματώθηκαν σε τοτεμικά μνημεία, μετρώντας έτσι το πέρασμα του χρόνου. Η μανιώδης συλλογή και σώρευση υλικών, γενεών, παραδόσεων και ήχων όρισαν γραμμές στο χώρο, έτσι ώστε να μπορεί να γίνεται αναδρομή σε πρότερες καταστάσεις του. Αυτή η χάραξη γραμμών θα μετασχηματιζόταν, μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, από ένα «μέσο αποθήκευσης του χρόνου» σε μια μέθοδο συγχρονισμού που θα στοίχειωνε τον αστικό νου μέχρι σήμερα.
Μέσα στα μεσαιωνικά μοναστήρια των Βενεδικτίνων, -κτιριακά ανάλογα ωρολογιακών μηχανισμών- ο χρόνος μετεγγράφηκε σταδιακά σε ένα κτιστό πρόγραμμα. Τα ίδια αυτά τα κτίρια φτιάχτηκαν με τρόπο ώστε να ελέγχουν την ημερήσια κατανομή του ανθρώπινου δυναμικού, να διανέμουν γραμμές τελετουργικών, ροές προσευχών, στοχασμών και ύμνων. Είναι σαν να επέλεξαν, ως μια εκδοχή ασκητισμού, την αυτοματοποίηση του σώματος διαμέσου της υποταγής του σε ένα ημερολογιακό πρωτόκολλο. Τo horarium, ήταν ένα τέτοιο διατυπωμένο σύνολο κανονισμών που συντάχθηκε για την εποικοδομητική αξιοποίηση του χρόνου -του «εκ Θεού διδομένου»-, ορίζοντας αυστηρά τις χρονικές περιόδους για τον ύπνο, την εργασία, την προσευχή, το φαγητό. Μέσα σε αυτές τις «μηχανές» λοιπόν, τα ιερά κείμενα προβλήθηκαν σε ένα συλλογικό χωρικό ημερολόγιο, μονωμένο με τείχη από τους προαναφερθέντες γεωγραφικούς χρονισμούς της γης.
Οι καμπάνες, έπειτα από μια διαδικασία «απομάγευσης του χρόνου» αντικαταστάθηκαν από ένα βουητό μηχανών που συντηρούν και συγχρονίζουν τη ζωή στην πόλη. Ο κινούμενος ιμάντας μεταφοράς του εργοστασίου -ως άλλη μια ενσάρκωση γραμμής χρόνου στις αρχές του προηγούμενου αιώνα- αποτέλεσε ένα νέο σύμβολο της ροής της παραγωγής και ως συνέπεια της μέτρησης του χρόνου. Οι σταθμοί των τρένων, ο τηλέγραφος, το ταχυδρομείο, οι σταθερές ροές εφοδιασμού των πόλεων με υλικά, πληροφορία ή έργο συγχρόνισαν τα μέλη της αναδυόμενης βιομηχανικής πόλης σε κοινές αναπνοές. Και το πιο σημαντικό: όλες αυτές οι τεχνητές περιοδικές κινήσεις μηχάνευσαν μια έννοια κανονικότητας που συγκρότησε την καθημερινότητα, ίσως η μεγαλύτερο επίτευγμα του αστικού πολιτισμού, σύμφωνα με τον κοινωνιολόγο Η. Lefebvre. Κάπως έτσι αναδύθηκε το βέβαιο και το επαναλαμβανόμενο της καθημερινής ζωής, η πίστη πως αυτή μπορεί να αντιγράφεται αναλλοίωτη -για πάντα. Μέσα στον μικρόκοσμο της καθημερινότητας ο χρόνος προσαρμόστηκε στις διαστάσεις της οικιακής ζωής, ενός ελεγχόμενου περιβάλλοντος μακριά από τα ανεξέλεγκτα ατυχήματα των φυσικών φαινομένων.
Αν ο 19ος και ο 20ος αιώνας υπήρξαν οι κατεξοχήν μηχανοκεντρικοί αιώνες, η αστική κουλτούρα του 21ου αιώνα περιστρέφεται όσο ποτέ άλλοτε γύρω από την προσεκτική ρύθμιση του ωραρίου, μέχρι τον προγραμματισμό ολόκληρων ζωών. Το ημερολόγιο μεταπίπτει από έναν απλό κατάλογο των πεπραγμένων, σε μια επιφάνεια προβολής της επιθυμίας, των στόχων και κυρίως της μελλοντικής εκδοχής μιας ανθρώπινης ζωής. Στην εποχή μας πραγματευόμαστε ένα λεπτομερή σχεδιασμό της αυτοβιογραφίας μας, παρακολουθώντας και καταγράφοντας κινήσεις και πράξεις. Εξοικειωνόμαστε με ένα συγκεκριμένο ημερολόγιο όταν είμαστε ακόμη νέοι, συγκρατώντας έτσι μια νοητική εικόνα του ετήσιου χάρτη, μαζί με τη οργάνωσή του σε εποχές, μήνες και μέρες. Το κατριγιέ του ημερολογίου συνιστά για τον αστικό χρόνο, ότι συνιστούσαν τα πρώτα τείχη και οι χαράξεις της πόλης για την οργάνωση του χώρου. Το παραδοσιακό ετήσιο ημερολόγιο λειτουργεί ήδη ως ένα εργαλείο κατοίκησης: στην επιφάνεια του αναδιπλώνονται κάθε είδους δραστηριότητες, μετακινήσεις, γιορτές, συναντήσεις και αστικές ρυθμικές λειτουργίες που περιστρέφονται γύρω από τους πυρήνες κατοίκησής μας. Τα ημερολόγια έτσι μπορούν να αποτελέσουν τα σχέδια και τις αποτυπώσεις του σύγχρονου κατοικήσιμου χώρου, ιδωμένου σαν μια νοητή γεωγραφία από γραμμές χρόνου, συνήθειες, ρυθμούς και συγχρονισμούς. Το σπίτι εκεί μετατρέπεται σε ένα παρατηρητήριο της ξεδίπλωσης του αστικού χρόνου, όπως ακριβώς λειτουργούσε ο ναός της Παναγίας των Παρισίων -στην πρώτη παράγραφο- από τη μεριά του έμπειρου χειριστή του.
Παρακολουθήσαμε μια συνοπτική εξέλιξη του ημερολογίου μέσα από τις διαφορετικές μορφές του ανά εποχή: από τα γεωγραφικά στα κτιστά ημερολόγια, από εκεί στα μηχανογενή και τέλος στα προγραμματικά ημερολόγια. Ίσως ήρθε η ώρα να φαντασιωθούμε ένα ημερολόγιο του μέλλοντος, τόσο περίτεχνο τεχνολογικά, τόσο περιεκτικό σε πληροφορία και τόσο προσωπικό, ώστε να καθίσταται ένα πραγματικό απόσταγμα μιας ανθρώπινης ζωής, έτσι όπως καμία μαρτυρία, ανάμνηση ή βιογραφία κατάφερε να λειτουργήσει στο παρελθόν. Εκεί, ένα πρόσωπο στο παρόν του θα εμφανιζόταν σαν το οργανικό αποτέλεσμα μιας σειράς αναμνήσεων- καταγραφών και ταυτόχρονα ως η αιτία για τη μελλοντική προσχεδιασμένη εικόνα του. Από την άλλη, μπορεί να αφήσουμε την αυτοαναφορική καταγραφή και συλλογή χρονικών στιγμών για χάρη μιας ελεύθερης περιπλάνησης μεταξύ των γεγονότων, απελευθερωμένοι από το άγχος της απαθανάτισης της καθημερινότητάς μας. Το αν θα επιστρέψουμε σε μια αρχέγονη βύθιση στο άπειρο του μη δομημένου χρόνου, ή αν θα μάθουμε να υποδιαιρούμε ολοένα και περισσότερο το υπόλοιπο της ζωής μας ώστε να συνθέτουμε προνοητικά το μέλλον, θα εξαρτηθεί από τις μορφές που θα πάρει ο χρόνος στο σύγχρονο αστικού νου. Ας αναμένουμε υπομονετικά επαναστάσεις ανάλογες με εκείνες που μετέτρεψαν την εικόνα σε κινηματογραφική προβολή ή το πορτραίτο του μοντερνισμού σε νεφέλωμα- ένα νόημα σε κίνηση.- 17-4-2010

Φορητό ημερολόγιο της παλαιολιθικής εποχής. (32,000 π.Χ.)

http://issuu.com/mikaboo/docs/urban_time

Advertisements

One Response to “Το Τεχνούργημα του Αστικού Χρόνου”

  1. petrosphokaides Says:

    see also wikipedia category for TIMEKEEPING

    http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Timekeeping


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: